Spektrum autyzmu dziś — co się zmieniło (ICD-11 vs DSM-5/DSM-5-TR) 🧩

Jeszcze kilkanaście lat temu w dokumentacji medycznej można było znaleźć różne rozpoznania: „zespół Aspergera”, „autyzm dziecięcy”, „całościowe zaburzenie rozwoju – nieokreślone inaczej (PDD-NOS, Pervasive Developmental Disorder – Not Otherwise Specified)”.

Dziś zdecydowana większość takich profili trafiłaby pod jedno rozpoznanie: Autism Spectrum Disorder (ASD, zaburzenie ze spektrum autyzmu / spektrum autyzmu).

Warto od razu doprecyzować:

Współcześnie w gabinecie raczej nie usłyszysz zdania „ma Pan/Pani zespół Aspergera”. Zarówno w rozmowie, jak i w dokumentacji używa się głównie określeń typu „zaburzenie ze spektrum autyzmu (ASD)” albo krócej: „spektrum autyzmu”.

Dla wielu dorosłych, którzy mają stare rozpoznanie „w papierach”, bywa to dezorientujące: „czy moja dawna diagnoza wciąż jest ważna?”, „czy teraz ktoś będzie mi to ‘zmieniał’?”. Tymczasem to, co obserwujemy, nie jest „modą na ASD”, tylko efektem dużej reformy systemów diagnostycznych.

rÓŻne rozpoznania

O czym w ogóle mówimy? PDD, PDD-NOS, ASD – porządek w nazewnictwie

W starszych klasyfikacjach stosowano parasolową nazwę:

  • PDD – Pervasive Developmental Disorders (całościowe zaburzenia rozwoju).

To był „duży worek”, w którym mieściły się m.in.:

  • autyzm dziecięcy,
  • zespół Aspergera,
  • dziecięce zaburzenie dezintegracyjne,
  • zespół Retta,
  • PDD-NOS – Pervasive Developmental Disorder – Not Otherwise Specified (całościowe zaburzenie rozwoju – nieokreślone inaczej) – kategoria dla osób, które ewidentnie były „na spektrum”, ale nie spełniały idealnie kryteriów żadnej z głównych szufladek.

Od wydania DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – Podręcznik Diagnostyczno-Statystyczny Zaburzeń Psychicznych, 2013) zrezygnowano z tych oddzielnych rozpoznań na rzecz jednej kategorii:

Autism Spectrum Disorder (ASD, zaburzenie ze spektrum autyzmu / spektrum autyzmu).

Opis ASD w DSM znajdziesz np. w materiałach American Psychiatric Association (APA):

W ICD-11 (International Classification of Diseases – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, 11. rewizja) mamy bardzo podobne podejście:

6A02 – Autism Spectrum Disorder (ASD, zaburzenie ze spektrum autyzmu).

Zwięzły opis kryteriów ICD-11 dla ASD znajdziesz np.:

o czym w ogóle mówimy pdd, pdd nos, asd – porządek w nazewnictwie visual selection (1)

Co oznaczają skróty: NICE, CDC, NIMH-ASD?

W artykule będę się odwoływać do trzech ważnych instytucji / źródeł:

RDZEŃ ROZPOZNANIA — co musi wystąpić?

Niezależnie od tego, czy mówimy o ICD-11, czy o DSM-5/DSM-5-TR, trzon diagnozy ASD jest wspólny. Żeby można było rozpoznać zaburzenie ze spektrum autyzmu, potrzebne są:

  • trwałe trudności w interakcji i komunikacji społecznej,
  • oraz ograniczone, powtarzalne, sztywne (nieelastyczne) wzorce zachowania, zainteresowań lub aktywności.

Tak opisuje to m.in. ICD-11 (opis kodu 6A02) oraz materiały APA o ASD.

Wiele ogólnych informacji o profilu trudności w spektrum znajdziesz także na stronach CDC oraz w przeglądzie NIMH-ASD.

Różnice między systemami dotyczą głównie techniki opisu, specyfikatorów i sposobu mówienia o nasileniu, a nie samej istoty zaburzenia.

icd 11 jak dziś opisujemy asd visual selection

ICD-11: jak dziś opisujemy ASD?

W ICD-11 używamy rozpoznania:

6A02 – Autism Spectrum Disorder (ASD, zaburzenie ze spektrum autyzmu / spektrum autyzmu).

Zamiast kilku odrębnych nazw (jak dawniej w PDD) mamy jedną kategorię, którą doprecyzowujemy za pomocą specyfikatorów, m.in.:

  • czy współwystępuje zaburzenie rozwoju intelektualnego,
  • jaki jest poziom języka funkcjonalnego (np. „z językiem funkcjonalnym” / „bez języka funkcjonalnego”).

Przegląd koncepcji ASD w ICD-11 w zestawieniu z DSM-5 dobrze podsumowuje np. artykuł:

ICD-11:

  • odchodzi od poziomów nasilenia 1–3 znanych z DSM-5,
  • bardziej skupia się na realnym profilu funkcjonowania (język, rozwój intelektualny, zakres trudności).

DSM-5 / DSM-5-TR: jak opisujemy ASD tam?

W DSM-5 / DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Text Revision) również operujemy jedną kategorią:

Autism Spectrum Disorder (ASD, zaburzenie ze spektrum autyzmu).

DSM wprowadza poziomy nasilenia (1–3) w dwóch domenach:

  • (A) komunikacja społeczna,
  • (B) zachowania ograniczone i powtarzalne.

Poziomy te opisują zakres potrzebnego wsparcia („wymaga wsparcia / znacznego wsparcia / bardzo znacznego wsparcia”), a nie „wartość” czy „jakość” osoby.

Materiały APA o DSM-5 i DSM-5-TR ASD:

„A co z zespołem Aspergera i PDD-NOS?”

To jedno z najczęstszych pytań dorosłych, którzy przychodzą po diagnozę lub drugą opinię.

  • Zespół Aspergera – dawniej osobna diagnoza, zwykle kojarzona z „autyzmem bez opóźnienia mowy i bez niepełnosprawności intelektualnej”.
  • PDD-NOS – Pervasive Developmental Disorder – Not Otherwise Specified (całościowe zaburzenie rozwoju – nieokreślone inaczej) – kategoria dla osób z obrazem klinicznym wskazującym na spektrum, ale niepasującym idealnie do precyzyjnych definicji innych podtypów.

Obecnie:

  • nie używamy już tych nazw jako odrębnych diagnoz w aktualnych klasyfikacjach (DSM-5, ICD-11),
  • osoby z dawnym rozpoznaniem „zespół Aspergera” lub „PDD-NOS” są dziś ujmowane w ramach ASD / spektrum autyzmu, z opisem profilu funkcjonowania i poziomu potrzebnego wsparcia.

Powód zmiany?

  • badania pokazały, że różne ośrodki bardzo różnie rozcinały ten sam obraz kliniczny na „Aspergera”, „PDD-NOS” i inne podtypy,
  • uproszczenie do jednej kategorii pomaga w spójności diagnoz i badań naukowych.

Dobrze oddają to zarówno materiały APA, jak i przeglądy naukowe porównujące ICD-11 i DSM-5, np.:

Jednocześnie na poziomie tożsamościowym wiele osób nadal czuje więź z etykietą „Asperger”. W praktyce ważne, by umieć to nazwać:

„W starej klasyfikacji: zespół Aspergera / PDD-NOS, w nowej: Autism Spectrum Disorder (ASD, spektrum autyzmu).”

Najważniejsze różnice praktyczne (dla pacjenta i rodzica)

najważniejsze różnice praktyczne (dla pacjenta i rodzica) visual selection

Z perspektywy pacjenta i rodziny można to streścić tak:

  1. ICD-11 (6A02 – Autism Spectrum Disorder, zaburzenie ze spektrum autyzmu)
  2. DSM-5 / DSM-5-TR – Autism Spectrum Disorder (ASD, spektrum autyzmu)
  3. Inne wyzwania współwystępujące w obu systemach
    ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder – zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi), zaburzenia lękowe, depresja, OCD (Obsessive-Compulsive Disorder – zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne), zaburzenia snu, epilepsja – wymagają osobnego rozpoznania i leczenia, a nie „doklejania” ich do ASD.

Wytyczne NICE jasno to rozdzielają i opisują, jak planować wsparcie dorosłych w spektrum z innymi wyzwaniami współwystępującymi.

Jak wygląda dobra diagnostyka osoby dorosłej? (NICE CG142)

Dobra diagnoza dorosłego to nie „test online i szybka pieczątka”, tylko proces kliniczny.

Wytyczna NICE CG142 – Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management rekomenduje m.in.:

  • wywiad rozwojowy – jeśli możliwe, także z osobą, która znała pacjenta w dzieciństwie,
  • analizę dokumentów z dzieciństwa (opinie z poradni, opisy nauczycieli, orzeczenia),
  • obserwację w sytuacjach społecznych,
  • staranne różnicowanie z innymi trudnościami: ADHD, zaburzenia lękowe, depresja, OCD, zaburzenia osobowości, zaburzenia języka,
  • zastosowanie narzędzi przesiewowych, np.:
    • AQ-10 – Autism-Spectrum Quotient-10 – krótki kwestionariusz przesiewowy,
  • oraz narzędzi pogłębionych, takich jak:
    • ADI-R – Autism Diagnostic Interview-Revised,
    • ADOS-G – Autism Diagnostic Observation Schedule,
    • RAADS-R – Ritvo Autism Asperger Diagnostic Scale-Revised,
    • ASDI – Asperger Syndrome Diagnostic Interview.

Pełna treść wytycznych NICE (PDF):

Kluczowe:

W rutynowej diagnostyce nie zaleca się badań biologicznych (np. „testów z krwi na autyzm”), bo obecnie nie istnieje biomarker, który pozwoliłby jednoznacznie rozpoznać ASD.

Uwaga językowa (etyka)

Określenia typu „wysoko funkcjonujący” / „nisko funkcjonujący” są coraz częściej odradzane zarówno w środowisku klinicznym, jak i w społeczności osób neuroatypowych.

Zamiast tego:

  • mówimy o „poziomie potrzebnego wsparcia”,
  • opisujemy konkretny profil mocnych stron i trudności,
  • unikamy języka sugerującego, że istnieje „lepszy” i „gorszy” rodzaj autyzmu.

Taki sposób mówienia jest spójny z duchem DSM-5-TR i nowoczesnymi rekomendacjami klinicznymi (materiały APA, NICE, CDC, NIMH-ASD).

Jeśli rozważasz diagnozę lub drugą opinię… 📓

Jeśli szukasz diagnozy, drugiej opinii albo psychoedukacji dla siebie jako osoby dorosłej, albo chcesz lepiej zrozumieć profil swojego dziecka (bez bezpośredniej pracy z dzieckiem), w mojej praktyce oferuję:

  • konsultacje dla dorosłych z podejrzeniem ASD,
  • sesje dla rodziców nastawione na zrozumienie profilu funkcjonowania, innych wyzwań współwystępujących i realnych sposobów wspierania w domu.

Na pierwszą wizytę warto przygotować:

  • krótką oś czasu rozwoju (ważne momenty, diagnozy, przeprowadzki, kryzysy),
  • listę mocnych stron i trudności,
  • listę dotychczasowych innych wyzwań współwystępujących / aktualnych leków,
  • własne pytania i cele, które chcesz omówić.

Rezerwacja: 1 link w bio.

Źródła (zbiorczo)

Hasztagi:
#spektrumAutyzmu #ASD #ICD11 #DSM5 #DSM5TR #Asperger #neurodiversity #autismAcceptance #psycholog #psychoedukacja

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *