ASD kontra ADHD u dorosłych i nastolatków — współwystępowanie, różnicowanie, plan działania

Masz wrażenie, że diagnoza nie wyjaśnia wszystkiego?
To może być kwestia współwystępowania ASD i ADHD. W tym artykule pokazuję, jak odróżniać te profile u dorosłych i nastolatków, gdzie najczęściej dochodzi do pomyłek i jak zaplanować dalsze działania bez chaosu i zgadywania.

Bokserska metafora zderzenia dwóch profili neurorozwojowych

Spis treści

Po co w ogóle ten tekst?

W gabinecie bardzo często widzę ten sam scenariusz:

„Dostałem leki na ADHD, jest lepiej z ogarnianiem, ale nadal nie rozumiem ludzi. A może jednak to nie jest tylko ADHD?”

albo:

„Córka ma rozpoznane spektrum, ale kompletnie nie ogarnia czasu, zadań, terminów. Czy to ‘taki autyzm’, czy jednak ADHD też?”

Od 2013 roku DSM-5-TR – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition, Text Revision – pozwala rozpoznawać ASD i ADHD jednocześnie, jeśli spełnione są pełne kryteria obu profili. To podejście jest utrzymane w aktualizacjach do 2025 r. Źródło

Ten tekst jest po to, żebyś:

  • zrozumiała/zrozumiał co jest „wspólne”, a co różne,
  • wiedziała/wiedział, kiedy myśleć o dwóch profilach naraz,
  • miała/miał konkretny 3-krokowy plan działania – niezależnie, czy jesteś dorosłym, nastolatkiem czy rodzicem.

Słowniczek pojęć

W całej serii artykułów skróty będą podlinkowane wewnętrznie, tutaj wyjaśniam je po kolei:

  • ASD – Autism Spectrum Disorder
    Zaburzenie ze spektrum autyzmu – współczesna „parasolowa” diagnoza obejmująca m.in. dawny „zespół Aspergera”.
  • ADHD – Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder
    Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami uwagi – profil z trudnościami w utrzymaniu uwagi, hamowaniu reakcji, regulacji aktywności.
  • DSM-5-TR
    Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych, wyd. 5, Rewizja Tekstu (American Psychiatric Association). Źródło
  • ICD-11 – International Classification of Diseases, 11th Revision
    Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (WHO). ASD ma tu kod 6A02; ADHD również ma własne kody w rozdziale zaburzeń neurorozwojowych. Źródło
  • NICE – National Institute for Health and Care Excellence
    Brytyjski instytut tworzący bardzo konkretne wytyczne kliniczne:

Jak często ASD i ADHD idą w parze?

Tu nie ma jednej magicznej liczby – wyniki zależą od tego, kogo badano i jakimi narzędziami.

Metaanalizy i przeglądy badań pokazują, że:

  • ADHD u osób z ASD pojawia się często w ok. 30–70% przypadków,
  • cechy ASD u osób z ADHD – w okolicach 20–50%,
  • nowsze prace sugerują, że przy profilu „ASD + ADHD” spada jakość życia i rośnie obciążenie funkcjonalne ( w obszarach: szkoła, praca, relacje).

W praktyce: jeśli widzisz „mieszankę” cech z obu światów, to nie jest rzadki przypadek – i warto patrzeć na oba profile naraz, zamiast próbować wcisnąć wszystko w jedną szufladkę. Źródło

Co je łączy, a co najczęściej odróżnia?

Co jest wspólne (ASD i ADHD)

  • wyzwania w funkcjach wykonawczych: planowanie, zaczynanie zadań, kończenie, hamowanie reakcji,
  • wahania energii i koncentracji („zasięg” dnia jest ograniczony),
  • przeciążenie bodźcami – hałas, wielozadaniowość, presja czasu potrafią zalać zarówno osoby z ASD, jak i z ADHD.

Dlatego na pierwszy rzut oka łatwo pomylić jedno z drugim.

Co zwykle sugeruje ADHD

Bardziej „ADHD-owa” bywa sytuacja, gdy:

  • uwaga „skacze” w zależności od atrakcyjności bodźca (hyperfocus na czymś ciekawym, totalny odpływ przy nudzie),
  • rozmowa przypomina szybkie przeskakiwanie kanałów – dużo wtrąceń, dygresji, przerywania innym,
  • impulsywność (mówienie/zrobienie bez namysłu) jest na pierwszym planie,
  • po wprowadzeniu struktury czasu i/lub leczenia ADHD widać wyraźną poprawę funkcjonowania – nawet przy braku dużych zmian środowiskowych.

Co zwykle sugeruje ASD

Bardziej „ASD-owe” jest to, że:

  • od dzieciństwa widzimy trwały wzorzec różnic w komunikacji i relacjach:
    • pragmatyka języka (dosłowność, kłopot z „między wierszami”),
    • czytanie niewerbalnych sygnałów,
    • rozumienie „zasad gry społecznej”,
  • występuje sztywność rutyn („tak musi być, bo inaczej rośnie napięcie”),
  • są wąskie, intensywne zainteresowania,
  • pojawiają się nad- lub podwrażliwości sensoryczne (dźwięk, światło, dotyk, zapach).

To jest właśnie rdzeń rozpoznania ASD w DSM-5-TR i ICD-11 – trudności w komunikacji/relacjach + ograniczone, powtarzalne, nieelastyczne wzorce zachowania i zainteresowań. Źródło Źródło

Praktyczna zasada odróżniania (bardzo uproszczona)

  • Jeśli chaos uwagi znacząco zmalał po wprowadzeniu leków na  ADHD, a nadal zostają:
    • problemy z relacjami,
    • sztywność,
    • dosłowność,
    • duże koszty społeczne –
      myślimy: ADHD + ASD, a nie „tylko ADHD”.
  • Jeśli największym wyzwaniem są relacje, elastyczność i sensoryka, a uwaga poprawia się głównie po zmianach środowiskowych i strukturalnych, częściej myślimy o ASD z wyzwaniami uwagowymi (z ewentualnym ADHD do oceny, a nie z góry „tak/nie”).

Narzędzia i standardy — co, kiedy, dla kogo

Dorośli

Wytyczne NICE CG142 dla dorosłych z ASD podkreślają potrzebę: Źródło

  • pełnej oceny klinicznej (nie tylko ankiety online),
  • wywiadu rozwojowego (jak to wyglądało od dzieciństwa),
  • obserwacji w sytuacjach społecznych,
  • różnicowania m.in. z ADHD, zaburzeniami lękowymi, osobowości.

Narzędzia pomocnicze (nie „samotest diagnostyczny”):

  • AQ-10 – krótki przesiew w kierunku ASD,
  • przy pogłębionej diagnozie: ADOS-2, ADI-R, czasem RAADS-R.

ADHD u dorosłych opisuje NICE NG87 – dotyczy rozpoznawania, diagnozy i leczenia ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych. Źródło

Dzieci i nastolatki

  • NICE CG128 – rozpoznawanie i kierowanie w ASD u <19 r.ż., Źródło
  • NICE CG170 – wsparcie i postępowanie po rozpoznaniu ASD, Źródło
  • NICE NG87 – ADHD u dzieci, nastolatków i dorosłych (lek, psychoterapia, organizacja środowiska). Źródło

W praktyce ścieżki dla ASD i ADHD często się przeplatają – ważne, żeby żaden z profili nie „zginął” w dokumentacji, bo to ma bezpośrednie skutki dla wsparcia w szkole.

Dwie sytuacje z gabinetu – jak to wygląda w życiu

Sytuacja 1 — dorosła osoba z „dwoma silnikami”

Marta, 34 lata, analityczka w firmie technologicznej.

  • Od dziecka „czytała książki ponad program”, ale miała łatkę „roztrzepanej”.
  • W dorosłości dostała diagnozę ADHD, wdrożono leczenie wg NICE NG87 – wyraźna poprawa: mniej prokrastynacji, łatwiej siada do raportów.
  • Mimo tego:
    • nadal czuje się „obco” na spotkaniach,
    • nie rozumie żartów, aluzji
    • następuje u niej zamrożenie, gdy ktoś nagle zmienia plan,
    • występują wyrzuty sumienia po każdej sytuacji społecznej („czy powiedziałam coś nie tak?”).

W pogłębionej ocenie:

  • klasyczny profil ASD: od lat ten sam styl komunikacji, dosłowność, trudności w „czytaniu gry towarzyskiej”, kilka bardzo intensywnych zainteresowań, wrażliwość sensoryczna;
  • ADHD w funkcjach wykonawczych (łatwe rozpraszanie, trudności w przełączaniu zadań), dobrze reagujące na leczenie.

Plan:

  • zachowanie farmakoterapii ADHD zgodnie z NG87,
  • dostosowania środowiskowe typowe dla ASD:
    • „kontrakt na jasność” (agenda, cel, podsumowania pisemne),
    • przerwy sensoryczne po spotkaniach,
    • praca w słuchawkach;
  • terapia CBT (adaptowane do autyzmu) dla lęku społecznego,
  • psychoedukacja dla Marty i jej zespołu – dwa różne profile, dwa różne zestawy strategii.

Sytuacja 2 — nastolatek „genialny w faktach, chaotyczny w czasie”

Kuba, 15 lat.

  • Zna na pamięć rozkłady jazdy, historię ulubionej linii kolejowej i wszystkie wersje jednej gry.
  • W szkole – świetny z przedmiotów ścisłych, ciągłe konflikty z rówieśnikami („czepia się zasad”), wrażliwy na hałas.
  • Od dwóch lat narastają:
    • gubienie zadań domowych,
    • spóźnienia,
    • przerywanie innym, wstawanie z miejsca, zanim ktoś skończy mówić.

Ocena:

  • spełnia kryteria ASD (od wczesnego dzieciństwa: różnice w komunikacji, ograniczona elastyczność, wąskie zainteresowania),
  • spełnia kryteria ADHD (uwaga, impulsywność, aktywność) wg NICE NG87.

Plan:

  • pakiet szkolny z NICE CG170/CG128:
    • przewidywalność dnia,
    • jasne pisemne instrukcje,
    • plan na przerwy (miejsce ciszej),
  • rozważenie leczenia ADHD (decyzja lekarza zgodnie z NG87),
  • praca nad snem i regulacją bodźców (mniej przeciążeń = mniej wybuchów).

Plan działania w trzech krokach

Krok 1 — Środowisko najpierw

Zanim cokolwiek „naprawiamy w sobie”, porządkujemy otoczenie:

  • stałe reguły komunikacji (np. „zadania tylko mailowo, bez wrzutek na korytarzu”),
  • jasne terminy odpowiedzi („odpisuję w ciągu 24–48 h”),
  • przerwy sensoryczne po blokach spotkań / lekcji,
  • jeden kalendarz (papier lub aplikacja) z codziennymi przeglądami.

To zmniejsza „szum tła”, który nasila zarówno ADHD, jak i trudności ASD. To jest dokładnie duch NICE CG142 (dorośli) i CG170 (dzieci/młodzież). Źródło Źródło

Krok 2 — Ukierunkowana terapia

W terapii (psychologicznej/psychoterapii) najczęściej łączymy:

  • CBT adaptowaną (dosłowny język, wolniejsze tempo, pomoce wizualne) – dla lęku, regulacji emocji, pracy z przekonaniami „jestem leniwy/beznadziejna”,
  • elementy treningu funkcji wykonawczych (planowanie, rozbijanie zadań, strategie na zapominanie),
  • psychoedukację dla rodziny / partnera / zespołu – żeby otoczenie nie sabotowało strategii, które wypracowujesz.

Krok 3 — Decyzje medyczne (z lekarzem, nie z Internetem)

  • Dla ADHD korzystamy z ram NICE NG87 – tam są opisane zasady kwalifikacji, kolejność interwencji, monitorowanie efektów.
  • Dla ASD nie ma „leku na autyzm” – farmakoterapia dotyczy innych wyzwań współwystępujących (np. lęk, depresyjne obniżenie nastroju, trudności ze snem).
  • DSM-5-TR i ICD-11 to ramy diagnostyczne, a NICE to praktyczne rekomendacje, jak z nich korzystać w leczeniu i organizacji wsparcia.

Co wpisujemy w dokumentację (i dlaczego ma to znaczenie)

W dokumentacji (opinia, zaświadczenie, epikryza) zwykle pojawiają się:

  • ASD (wg DSM-5-TR / ICD-11, kod 6A02),
  • ADHD (wg DSM-5-TR / ICD-11,  kod F90.0),
  • odniesienia do wytycznych NICE (np. „postępowanie zgodnie z NICE NG87 / CG142 / CG170”).

To nie jest „papierologia dla papierologii”.
Dobrze opisana dokumentacja:

  • otwiera drogę do dostosowań w szkole/pracy,
  • pomaga innym specjalistom kontynuować sensowny plan,
  • zmniejsza chaos („każdy mówi co innego”).

Gdzie sprawdzać aktualizacje (jeśli lubisz śledzić źródła)

  • DSM-5-TR, aktualizacje 2023–2025 – informacje o zmianach na stronie American Psychiatric Association: Źródło
  • NICE – oficjalne wytyczne (aktualne linki):

Jak mogę Ci w tym pomóc?

Na konsultacjach (dla dorosłych i rodziców nastolatków):

  • mapujemy dwa profile naraz – co należy do ASD, co do ADHD, a co jest efektem zmęczenia,
  • tłumaczymy to na język szkoły / pracy (konkretne dostosowania, nie tylko etykiety),
  • układamy 3-krokowy plan: środowisko → terapia → decyzje medyczne,

Na pierwszą wizytę weź:

  • listę swoich mocnych stron,
  • 3 sytuacje tygodnia, w których najbardziej „rozjeżdża Ci się” uwaga albo relacje,
  • listę innych wyzwań współwystępujących (np. lęk, trudności ze snem).

Źródła

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8918663/
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnhum.2014.00268/full
https://openaccess.uoc.edu/server/api/core/bitstreams/f2edb22c-c1a4-4163-8c7a-1cb86de1f331/content
https://www.nature.com/articles/tp201484
https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
https://www.nice.org.uk/guidance/cg142
https://www.nice.org.uk/guidance/cg128
https://www.nice.org.uk/guidance/cg170
https://www.psychiatry.org/patients-families/autism/what-is-autism-spectrum-disorder
https://www.psychiatry.org/patients-families/adhd/what-is-adhd
https://icd.who.int/en
https://www.psychiatry.org

#ASD #ADHD #DSM5TR #ICD11 #NICE #CBT #funkcjeWykonawcze #psychoedukacja #diagnostyka #dorosli #nastolatki #szkoła #praca

14 komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *